Nota Kuliah Subuh | Fiqh Muamalat: Akad Hibah

4 Safar 1448H | 19 Julai 2026

Masjid Al-Makmur Kampung Giching

Penceramah: Ustaz Saiful Adlie Misnan

Alhamdulillah, kuliah Subuh pada pagi ini meneruskan perbahasan mengenai akad hibah, khususnya berkaitan rukun, syarat dan sighah (ijab dan qabul) menurut fiqh, dengan penekanan kepada pandangan Mazhab Syafi'i.

Pengenalan

Hibah ialah pemberian harta secara sukarela tanpa sebarang balasan ('iwad). Hadiah merupakan salah satu bentuk hibah yang lazimnya diberikan sebagai tanda kasih sayang.

Akad hibah tidak terlepas daripada rukun dan syarat. Sekiranya salah satu daripadanya tidak dipenuhi, akad menjadi tidak sah.

Ringkasan Kuliah Sebelumnya

1. Pemberi dan penerima hibah

Hibah mestilah melibatkan dua pihak:

• Pemberi hibah (al-Wahib)
• Penerima hibah (al-Mawhub Lahu)

Syarat pemberi hibah:

Pemberi hibah mestilah:

• pemilik sebenar harta tersebut;
• mempunyai keahlian (ahliyyah) untuk melakukan tasarruf terhadap hartanya.

Hibah menyebabkan seseorang mengeluarkan hartanya tanpa memperoleh balasan. Dari sudut syarak, ia merupakan suatu bentuk pengurangan harta secara zahir. Oleh itu, syarak hanya membenarkan mereka yang benar-benar layak mengurus harta melakukan hibah.

Golongan yang tidak mempunyai keahlian penuh termasuk:

• kanak-kanak yang belum baligh;
• orang gila;
• safih, iaitu orang yang tidak mampu mengurus hartanya sehingga membelanjakan harta kepada perkara yang memudaratkan atau haram. Demi menjaga maslahatnya, pengurusan hartanya boleh dikawal oleh wali.

2. Kedudukan Harta Dalam Islam

Islam memuliakan harta. Walaupun manusia berusaha mencarinya dengan titik peluh sendiri, hakikatnya seluruh harta ialah milik Allah SWT dan manusia hanyalah pemegang amanah.

Oleh sebab itu, manusia wajib menggunakan harta mengikut syarat yang ditetapkan oleh Pemilik sebenar, iaitu Allah SWT.

3. Pengurusan Harta Oleh Wali

Wali hanya dibenarkan mengurus harta orang di bawah jagaannya demi maslahat pemilik harta tersebut.

Sekiranya wali miskin dan tidak dapat bekerja kerana mengurus harta anak jagaannya, syarak membenarkan beliau mengambil upah sekadar memenuhi keperluan asas sahaja.

Mengambil lebih daripada kadar tersebut sehingga mendapat keuntungan daripada keadaan itu tidak dibenarkan.

4. Nafkah

Kewajipan nafkah bergantung kepada kemampuan dan keadaan kewangan.

Sekiranya anak mempunyai harta sendiri, sebahagian keperluannya boleh ditampung daripada hartanya sendiri menurut hukum syarak.

5. Hibah Kepada Golongan Tertentu

• Hibah kepada orang yang belum mukallaf boleh diterima melalui wali atau wakilnya.
• Hibah kepada bayi yang masih berada dalam kandungan tidak sah kerana belum memenuhi syarat pemilikan secara sempurna.
  

Kuliah Hari Ini

Hari ini kuliah memberi fokus kepada sighah.

Mazhab Syafi'i amat menitikberatkan sighah kerana lafaz menjadi bukti zahir terhadap kerelaan yang berada dalam hati.

Prinsip asas dalam semua akad muamalat ialah:

Kerelaan (الرضا) kedua-dua pihak.

Jenis Lafaz

Ada dua jenis lafaz:

1. Lafaz yang jelas (Sarih). Contoh:

"Ahmad, aku hadiahkan barang ini kepada kamu."

           Lafaz ini secara jelas menunjukkan hibah.

    2. Lafaz kiasan (Kinayah). Contoh:

"Ahmad, aku nak pakaikan kau baju ini."

            Lafaz seperti ini boleh menunjukkan hibah bergantung kepada niat dan konteks.

    3. Orang bisu

           Bagi orang yang tidak mampu bercakap, isyarat yang difahami diterima sebagai sighah yang sah.

Lafaz Penerimaan (Qabul)

Contoh:

"Aku terima."

atau

"Aku setuju."

Namun terdapat beberapa keadaan yang tidak memerlukan lafaz qabul secara jelas. Antaranya:

• Hadiah daripada pemerintah kepada rakyat.
• Hadiah kejutan kepada pasangan.
• Sedekah kepada orang yang memerlukan.

Dalam keadaan tersebut, penerimaan boleh difahami melalui tindakan menerima hadiah itu sendiri.

Hibah Kepada Kanak-Kanak

Walaupun kanak-kanak belum mumayyiz, hibah dan hadiah kepada mereka tetap sah. Sebab itu masyarakat biasa menghantar hadiah melalui kanak-kanak.

Hadis Mengenai Hadiah Kepada Rasulullah ﷺ

Sayidatina Aisyah RA meriwayatkan bahawa orang ramai sengaja menunggu giliran Rasulullah ﷺ berada di rumah beliau sebelum menghantar hadiah kepada Baginda.

Perkara ini menyebabkan sebahagian isteri Rasulullah ﷺ berasa kurang senang kerana hadiah lebih banyak sampai ketika giliran Aisyah RA.

Mereka mencadangkan agar hadiah diberikan tanpa mengira Rasulullah ﷺ berada di rumah isteri yang mana.

Pengajaran Hadis:

• Islam mewajibkan keadilan dalam perkara yang berada dalam kemampuan manusia seperti nafkah dan giliran bermalam.
• Perasaan kasih sayang berada di luar kawalan manusia.
• Rasulullah ﷺ tetap berlaku adil kepada semua isteri Baginda walaupun terdapat kecenderungan hati kepada Sayidatina Aisyah RA. 

Hadis ini juga menunjukkan bahawa hadiah yang diberikan atas dasar kasih sayang tidak semestinya memerlukan lafaz ijab dan qabul secara formal.

Syarat-Syarat Sighah

Sekiranya akad dibuat dengan lafaz:

1. Penerimaan hendaklah berlaku segera

Tidak boleh ditangguhkan sehingga memutuskan kesinambungan akad.

2. Tidak boleh dikaitkan dengan peristiwa masa hadapan

Contohnya:

"Aku hadiahkan motosikal ini kepada kamu apabila anak aku lulus peperiksaan"

Menurut para fuqaha, akad seperti ini tidak sah sebagai hibah kerana digantung kepada sesuatu yang belum berlaku.

Janji Dan Hibah

Ustaz membezakan dua keadaan.

Pertama: Seseorang sejak awal memang berniat untuk mungkir janji. Inilah sifat munafik sebagaimana disebut dalam hadis Nabi ﷺ.

Kedua: Seseorang benar-benar berniat menunaikan janji tetapi tidak dapat melaksanakannya kerana faktor lain. Walaupun mungkir janji boleh menjadi dosa, janji untuk memberi hadiah belum memindahkan hak milik selagi rukun hibah belum sempurna.

Hibah Mestilah Bersifat Kekal

Hibah memindahkan hak milik secara kekal. Oleh itu tidak sah jika seseorang berkata:

"Aku hadiahkan rumah ini kepada kamu selama dua bulan."

Ini bukan hibah tetapi lebih hampir kepada pinjaman (ariyah).

Perbezaannya:

Hibah:

• Hak milik berpindah.
• Tidak boleh ditarik balik sesuka hati selepas sempurna.

Pinjaman:

• Hanya hak menggunakan barang diberi.
• Pemilik asal boleh meminta semula barang tersebut menurut hukum dan syarat yang berkaitan.

Hak Milik Selepas Hibah

Apabila hibah memenuhi rukun dan syarat serta penerima telah menerima hibah tersebut mengikut hukum yang berkaitan, pemberi hibah tidak boleh membatalkannya sesuka hati.

Hak milik telah berpindah kepada penerima.

Sebarang pembatalan selepas itu memerlukan sebab yang diiktiraf syarak atau keredaan baharu daripada kedua-dua pihak.

Akad Yang Sah Tetapi Berdosa

Tidak semua akad yang sah bebas daripada dosa.

Contohnya ialah jual beli selepas azan kedua Solat Jumaat bagi lelaki yang diwajibkan menghadiri Solat Jumaat.

Akad jual beli tetap sah, tetapi pelakunya berdosa kerana meninggalkan kewajipan.

Rasulullah ﷺ Dan Sedekah

Rasulullah ﷺ tidak menerima sedekah kerana sedekah diharamkan ke atas Baginda dan ahli keluarga Baginda. Namun Baginda menerima hadiah.

Ini menunjukkan terdapat perbezaan hukum antara sedekah dan hadiah, walaupun kedua-duanya merupakan pemberian tanpa balasan.

Pemerhatian: Sedekah dianggap wang atau harta yang kita bersihkan.

Penutup

Fiqh muamalat bukan sekadar mengajar cara memindahkan hak milik harta, tetapi mendidik manusia supaya menghormati amanah Allah SWT, menjaga keredaan kedua-dua pihak dalam setiap akad, serta memelihara hak milik menurut batas-batas yang ditetapkan oleh syariat.

Nota telah dikemaskini oleh ChatGPT. Nota asal yang dicatat semasa kuliah ada di bawah.

------------------------

Nota asal yang ditulis semasa kuliah adalah seperti berikut:

- Sambung perbincangan mengenai akad dan rukun hibah - berkaitan dengan suatu pemberian tanpa imbalan. Hibah ialah term yang umum merangkumi pemberi hadiah kepada orang yang kita kasihi.

- Ringkasan kuliah sesi sebelumnya: Akad hibah tidak lari dari perbincangan rukun dan syarat. Apabila hilangnya rukun dan syarat, membawa kepada pembatalan kontrak

- Mestilah terdiri daripada orang yang memberi dan menerima hadiah

- Syarat pemberi: mestilah hadiah itu dia pemiliknya. Selain itu, mestilah seseorang yang memberikan hadiah itu, mempunyai keahlian. Hal ini disebabkan kita keluarkan harta kita semata-mata tanpa imbalan. Mengikut syariat, ini ialah mudarat disebabkan tiada balasan, harta secara zahir berkurang. Maka, ada beberapa pihak dikecualikan, seperti kanak-kanak yang belum baligh. Bukan semua orang ada keahlian untuk menderma.

- Berkenaan wali/penjaga harta: Orang di bawah Wali sebab dia masih kecil, orang gila, safih (orang yang bodoh yang tidak pandai menguruskan harta, dia tak pandai sehingga harta dia dibelanjakan untuk benda yang haram, WAJAR harta dia itu dikawal).

- harta dalam islam sesuati benda yang terhormat. Muslim ada tanggungjawab terhadap harta. Walau di dunia dia peroleh dari penat lelahnya, hakikatnya ia ialah pinjaman Allah. Jadi jika ia barang pinjam, kena ikut syarat-syarat tuan empunya harta.

- syarat guna harta orang di bawah wali dalam syariat: untuk kepentingan si anak. Boleh ambil upah mengurus? Syarak jawab: sekiranya wali miskin, dan bukan semata-mata miskin, tetapi sebab dia urus harta orang bawah jagaannya dia tak boleh buat benda lain maka boleh ambil upah pengurusan. Kena ambil setakat keperluan asasi sahaja. Kalau lebih2 ambil itu sudah mengambil keuntungan dari situasi itu.

-konsep nafkah: bergantung pada kaya atau miskinnya anak atau ayah itu. Kalau ada duit sendiri, boleh tampung. 

-penerimaan hadiah daripada orang yang bukan mukallaf, boleh terima melalui wakil atau walinya

- pemberian hadiah kepada bayi dalam kandungan adalah tidak sah oleh sebab tidak dianggap hidup sepenuhnya.

Hari ini: sambung berkaitan sighah mengenai hadiah. Mazhab Syafie amat menekankan sighah (lafaz) sebab menyatakan perkara dalam hati. Daripada lafaz, ia menjadi ganti kepada apa yang terbuku di di dalam hati

Prinsip utama dalam muamalat ialah redha.

Lafaz ada dua: lafaz yang jelas dan tersirat.

Jelas: Ahmad, aku hadiahkan ini kepada kamu

Tersirat:  Ahmad, aku nak pakaikan kau baju ini - lafaz berkias. Ini ialah penawaran.

Kalau orang bisu bagaimana? Diterima isyaratnya. 

Lafaz Terima: Aku terima dan aku setuju

Dalam fiqh muamalat, ada keadaan seseorang tak perlu tunjukkan lafaz qabul. Contohnya:

- apabila pemerintah memberikan hadiah kepada orang di bawahnya - tidak berhajat kepada qabul

Hadiah: macam hadiah surprise kepada isteri. Tak berhajat kepada ijab dan qabul

Sedekah: sebab anggap memerlukan. Tidak berhajat ijab dan qabul.

Melibatkan kanak-kanak:  walau kanak kanak belum mumayyiz, hadiah dan sedekah dianggap sah. Budaya suruh kanak2 hantar hadiah. Ada hadis nabi: daripada sayyidatina aisyah: orang ramai sentiasa memilih, menunggu hari giliran Aisyah untuk masyarakat menerima hadiah (semak semula).

Apabila Nabi di rumah Aisyah, Nabi akan gembira. Isteri-isteri Rasulullah ada dua kem. 1 kem Aisyah, 1 kem lain. Ada complain kenapa nak kena tunggu giliran Aisyah baru nak bagi hadiah. Bagilah hadiah ketika duduk di mana mana rumah isteri lain. Berlaku sedikit ketegangan. Isu kasih sayang: ia perkara yang subjektif. Pengajaran: kena berlaku adil dari segi zahirnya. Tapi dari sudut perasaan, ia tak boleh dikawal. Akan ada rasa yang lebih kepada seseorang daripada seseorang yang lain. Hadis ini menunjukkan Nabi lebih sayang Aisyah sebab wahyu turun ketika di rumah Aisyah. Tapi ini tak bermakna Nabi zalim dengan isteri2 lain

- pemberian hadiah atas dasar kasih sayang tidak berhajat kepada ijab dan qabul.

Kalau ada dilafazkan, antara syarat lain sighah ialah persetujuan yang segera. Tak boleh tangguh-tangguh. Kalau tangguh, akad tak sempurna. 

Tak boleh juga ikat dengan peristiwa akan datang. Kata ulama - akad seperti ini tak berlaku sama sekali.

Mungkir janji? Ada dua maksud: 1) janji mungkir = munafik : ini ialah awal2 janji dah niat nak mungkir. 2) dia dah janji tapi ada faktor lain tak jadi.

Kalau dianggap mungkir janji, hadiah tetap tak berjalan sebab itu hak dia. Rukun dan syarat hadiah tak boleh ikat pada peristiwa akan datang.

Tak boleh syarat sementara, mesti bersifat kekal. Contoh, hadiah dua bulan jer. Tak sah. Hadiah itu kesannya pemilikan kekal. Tapi kalau bagi tempoh, itu bukan hadiah. Itu pinjam. Kesan berbeza. Bila pemilik baru dah terima, tak boleh arah2.

Saya bagi hibah dua hari: bahaya. 

Saya bagi pinjam 2 hari: dia baru guna 2 minit, boleh mintak balik. Boleh cancel bila bila

Bila dah bagi secara sempurna, orang dah terima, kita tak boleh batalkan tiba2. Apabila pemilikan sempurna tak boleh batal. Melainkan ada keredhaan baharu. 

Hadiah: hak milik bertukar. 

Jual beli sah tapi berdosa: jual beli semasa selepas azan kedua solat jumaat untuk lelaki.

Hadis Nabi: Nabi tidak menerima sedekah. Kerana sedekah dianggap wang atau harta yang kita bersihkan. Bila dikatakan hadiah, baru Nabi terima. 

Kuliah Tamat.

------------

Gambar yang diambil oleh Tn. Haji Abd. Latif bin Sadikin, Ketua Biro IT, Media & Siarwara
Masjid Al-Makmur Kampung Giching, Sepang, Selangor, yang dimuat naik di Facebook Rasmi Masjid Al-Makmur : https://www.facebook.com/MasjidAlMakmurKgGiching